Khuyến khích trực giác và sự tự nhiên

Khi người lớn, phụ huynh khuyến khích trẻ tin tưởng vào trực giác và sự tự nhiên của trẻ, óc sáng tạo của trẻ sẽ phát triển. Mọi thứ không cần phải được lên kế hoạch trước, hãy khuyến khích trẻ linh động dựa vào các suy nghĩ sáng tạo. Nếu trẻ muốn trở thành người hùng trong một phút, hãy chạy quanh và giải cứu các con thú nhồi bông khỏi các tòa nhà đang bị cháy cùng với trẻ. Nếu trẻ buồn hoặc lo sợ trước một việc gì, hãy khuyếnh khích trẻ vẽ hoặc dùng màu sắc để diễn tả cảm xúc lúc đó.

Cổ vũ cho sự tin tưởng vào bản thân

Dạy trẻ cách tự dựa vào bản thân, và tự tin vào những ý tưởng của trẻ. Không nên để những ngoại cảnh tác động vào quá trình đưa ra quyết định. Khuyến khích trẻ bảo vệ những gì trẻ nghĩ, cảm thấy và tin tưởng. Ví dụ, nếu những người bạn của trẻ cho rằng trẻ không nên vẽ mặt trời màu tím, hãy khuyến khích trẻ tự phản biện cho sự lựa chọn màu sắc của mình.

Gạt bỏ áp lực thành tích

Sự sáng tạo của trẻ không phải để mang lại thành tích làm quà cho phụ huynh, giáo viên, hoặc bạn bè. Sự sáng tạo không giống như việc đứng thứ nhất lớp, hay so sánh xem ai hơn ai kém. Một đứa trẻ phải được tự do trong sáng tạo. Bằng cách gạt bỏ đi mọi áp lực thành tích, phụ huynh, người lớn có thể cho phép sự sáng tạo đi theo mọi hướng. Trẻ không nên cảm thấy áp lực khi cố trở nên vượt trội, trẻ nên thấy thoải mái để sáng tạo, thể hiện và tưởng tượng.

Thí nghiệm

Thí nghiệm với trẻ để xem trẻ thể hiện sự sáng tạo ở đâu và như thế nào. Liệu trẻ có liên tục vẽ vời lên giấy không? Hay trẻ thường xuyên múa hát ở trong nhà? Trẻ có thích nghịch với quần áo của mẹ không? Hay trẻ luôn đóng kịch? Hãy tìm hiểu các hoạt động thúc đẩy sự sáng tạo của trẻ và khuyến khích các hoạt động đó. Đưa trẻ đến những trung tâm chuyên về các hoạt động đó và dõi theo sự phát triển của trẻ

Đưa ra những hành trình sáng tạo

Phụ huynh, người lớn có thể đưa ra các hành trình sáng tạo. Đảm bảo việc đưa ra nhiều cơ hội sáng tạo và vui chơi cho trẻ, các hoạt động của gia đình có thể cho phép trẻ mơ mộng, sáng tạo và khám phá. Các cuộc dã ngoại trong tự nhiên cung cấp môi trường lý tưởng để trở thành Tarzan, hoặc một con vật trong rừng, những ngày mưa thích hợp cho các cuộc thi trong nhà. Hãy tận dụng các tình huống khác nhau để khơi gợi lòng sáng tạo và sự phiêu lưu trong trẻ.

 Khuyến khích sự tự thể hiện

Khuyến khích trẻ tự thể hiện bản thân. Điều này có thể thực hiện thông qua nghệ thuật, cách trang phục, kể chuyện và diễn kịch. Hãy khuyến khích và hỗ trợ trẻ khi trẻ quan tâm đối với những gì thể hiện suy nghĩ, cảm xúc và tính cách trẻ.

Tôn trọng nhu cầu của trẻ

Trân trọng và khuyến khích óc tưởng tượng của trẻ bằng cách hỗ trợ môi trường cần thiết để trí sáng tạo phát triển. Có thể là một hộp bút màu, giấy vẽ, dụng vụ mỹ thuật, các lớp học, màn kịch tưởng tượng với phụ huynh hoặc giờ chơi với trẻ, kể cả giờ kể chuyện.

Phát triển tính sáng tạo thông qua nghệ thuật

Khuyến khích sự sáng tạo của trẻ bằng cách cho phép trẻ khám phá các niềm đam mê xa hơn. Giúp trẻ trải rộng niềm đam mê bằng cách đưa trẻ đi học các lớp nghệ thuật, đam nhạc, kịch nghệ và múa hát cũng như các câu lạc bộ ngoại khóa, hoặc phụ huynh có thể tự tổ chức các lớp học cùng với các phụ huynh khác có cùng mối quan tâm.

Giới thiệu hình mẫu sáng tạo

Bà của trẻ có thích vẽ tranh không? Chú của trẻ có thích chơi guitar không? Khuyến khích trẻ dành thời gian với những hình mẫu sáng tạo, người có thể dạy trẻ, khuyến khích và hướng dẫn trẻ. Trong quá trình đó, những người lớn cũng có thể tạo ra mối liên kết gia đình bền chặt và những ký ức mãi mãi theo thời gian.

                                                                                                                     Theo Family Education

Tính sáng tạo ở trẻ có thể do bẩm sinh, nhưng phần lớn là do cơ thể dựa trên môi trường sống xung quanh. Khi trẻ 3 -5 tuổi là khoảng thời gian tính sáng tạo bộc lộ rõ nhất. Vì vậy, các bậc cha mẹ cần giúp trẻ phát huy và bồi dưỡng tài năng.

2- Quan sát những điều đơn giản trong cuộc sống hàng ngày
Hãy chỉ bé cách quan sát tỉ mỉ từng sự vật, sự việc đơn giản xung quanh. Cho bé xem những bông hoa đầy sắc màu trong khu vườn nhỏ, hay sự phản chiếu của một đồ vật dưới ánh sáng mặt trời… Khi phải chờ đợi lâu ở đâu đó, bạn hãy đưa cho bé một quyển sổ nhỏ và ít bút chì màu để bé có thể vẽ những gì bé thấy xung quanh. Thế là thay vì phải buồn chán trong chờ đợi, bé đã có thể vẽ được một bức tranh.

3 – Khuyến khích mô tả những cảm xúc bằng lời
Trẻ em dễ dàng thay đổi cảm xúc, từ cười nói sang cáu giận. Tuy nhiên, bé có thể phát huy thêm tính sang tạo bằng cách thể hiện các cảm xúc đó bằng lời. Hãy khuyến khích bé nói ra những thứ bé đang cảm nhận. Mọi nỗ lực thể hiện cảm xúc bằng từ ngữ đều giúp bé có khả băng diễn đạt một cách sáng tạo và thể hiện bản thân tốt hơn. 

4- Vun trồng những năng khiếu tự nhiên
Để phát triển lòng tự tin của trẻ, bạn hãy quan sát kỹ lưỡng những đặc tính nổi bật ở bé và khuyến khích bé tham gia vào các hoạt động thích hợp với năng khiếu của bản thân.
Nếu con bạn thuộc về những đứa trẻ thích các vận động, bạn hãy gợi ý cho bé được múa, học kịch câm, nhào lộn… Hay màu sắc là thứ có bé tỏ ra hứng thú nhất, hãy cho bé được làm quen với màu nước, màu sáp, phấn màu, bột nặn, hoặc một cái máy ảnh…Con bạn có phản ứng đặc biệt đối với các loại âm thanh khác nhau, hãy cho bé nghe những bài hát với nhiều tiết tấu, cùng bé phụ họa bằng cách gõ vào một cái nồi, một cái cốc hoặc đơn giản chỉ là những điệu vỗ tay…
Và biết đâu con bạn sẽ là một Da Vinci thứ hai khi bé thích cầm bút và sử dụng bút một cách khéo léo. Hãy cho bé tập vẽ, bạn nhé.

5 – Phát triển trí tưởng tượng của trẻ 
Hãy giúp con bạn phát triển trí tưởng tượng ngay từ nhỏ bằng những gì than thuộc với bé như bạn bè, trường học, các nhân vật trong phim hoạt hình mà bé thích,…Thay vì bảo: “Hãy con kể cho cả nhà nghe một câu chuyện tuyệt vời vào nhé”, bạn hãy nói là “ Nếu con gấu bông này của con mà biêt nói thì nó sẽ muốn nói gì nhỉ ? »  Hoặc « nếu con mèo của  bác hàng xóm nhà mình mà biết nói thì nó sẽ nói gì nhỉ ? ». Khi trẻ bắt đầu sáng tác ra một câu chuyện sang tạo đến không ngờ đấy bạn ạ.

6- Hãy cho trẻ những ví dụ
Một đứa trẻ bé không mang sẵn trong mình ” bản chất  sáng tạo”, sự sáng tạo của trẻ được hình thành qua sự bắt chước, và bố mẹ thường là những người được trẻ bắt chước đầu tiên. Để kích thích sự sáng tạo của con bạn, hay khuyến khích bé đóng vai một nhân vật nào đó trong câu chuyện, sau đó lại đến lượt bạn đóng lại để cho bé xem để bé học dần cách thể hiện… 

7- Biến tấu các câu chuyện quen thuộc
Bạn có thể cùng con biến tấu những câu chuyện cổ tích quen thuộc của bé bằng cách cùng bé thay đổi các nhân vật, các địa điểm của câu chuyện. Ví dụ như con gấu trong chuyện sẽ được thay bằng con gấu bông của bé, khu rừng trong chuyện sẽ được thay bằng công viên…Cùng lúc có thể thay đổi một số chỗ trong nội dung câu chuyện. 
Bạn cũng có thể kể cho bé nghe đoạn đầu của một câu chuyện mà bé đã biết, sau đó đề nghị bé kể nốt phần còn lại… 

8- Trò chơi hóa trang
Quần áo cũ, mũ, khăn, đồ trang sức đã lỗi mốt của bạn có thể trở thành những đồ hóa trang tuyệt vời cho trẻ trong những dịp này dịp khác, hoặc trong khi diễn lại các câu chuyện kể thường ngày. Để kích thích sự thi vị trong các trò sáng tạo của trẻ, bạn có thể đặt các câu hỏi: “Mặc váy xong rồi thì bà hoàng hậu đi thế nào con nhỉ ? Bà ấy quay người thế nào hả con? Giọng nói của bà ấy thế nào nhỉ ?”…Dần dần, bạn sẽ hướng trẻ vào việc nhập vai, thoát ra khỏi con người quen thuộc của trẻ và sống trong thế giới tưởng tượng.

9- Chia sẻ cảm xúc của bạn với con
Hay bắt đầu bằng việc cho bé cùng nghe những bài hát, những bản nhạc yêu thích của bạn. Bạn có thể chọn một vài bài đơn giản phù hợp với lứa tuổi để dạy cho trẻ một cách nhẹ nhàng. Bạn hãy trò chuyện với trẻ về những bài hát và những bài thơ mà bạn yêu, những bức tranh khiến bạn xúc động, hay cho trẻ cùng ngửi mùi thơm của một loài hoa mà bạn yêu thích. Thậm chí, những lúc dẫn bé đi trên đường, bạn có thể chỉ cho bé: “Con có thấy bầu trời hôm nay rất xanh không?”, “Con có nhìn thấy những chiếc lá xanh mướt óng ả dưới ánh mặt trời không?”. Cứ như vậy, sự sáng tạo và tình yêu đối với những điều đơn giản trong cuộc sống nơi bé sẽ dần được hình thành và phát triển.

10 – Hãy cho trẻ thực hành một họat động nghệ thuật nào đó 
Nghệ thuật là một cách thể hiện bản thân và những gì ẩn chứa trong mình. Ví dụ bức tranh bé vẽ có thể diên đạt chính xác tình cảm, cũng như cách nhìn nhận của bé về một sự vật, sực việc xung quanh. Tuy nhiên, để tìm được đúng họat động làm trẻ thích thú, trước khi đăng ký cho trẻ vào một họat động nghệ thuật nào thì cũng nên cho trẻ thử trước một vài buổi. Vẽ, nặn tượng, múa, đàn , kịch…từ sớm sẽ mang lại cho trẻ sự thoải mái và đồng thời giúp trí tuệ phát triển.

11- Tạo sự thoải mái trong các họat động 
Điều quan trọng đối với các hoạt động của bé chính là sự trải nghiệm, tìm tòi, sự thích thú, thể hiện những gì diễn ra trong nội tâm của trẻ.Để tránh sự nhàm chán và gò ép, bạn hãy cố gắng sử dụng nhiều hình thức khác nhau cho cùng một hoạt động.
Thay vì bắt trẻ phải học ký xướng âm theo kiểu cổ điển, bạn có thể cùng “chơi nhạc” với con bằng những đồ vật trong nhà rồi cùng con tìm ra các nốt nhạc cao thấp … Đọc thơ theo nhịp, hoặc cùng sáng tác một bài hát liên khúc để học từ… Họăc thay vì vẽ bằng bút lông, thỉnh thoảng trẻ có thể được vẽ bằng các ngón tay, bằng một miếng giẻ, bằng một củ khoai cắt đôi, bằng in hình lá….
Hay nhớ rằng mọi sự gò bó đều có thể giết chết tính sang tạo và đam mê của bé.

12 – Tự tin vào sự sáng tạo của chính bản thân bạn 
Xin hãy nhứ rằng tất cả mọi người đều có khiếu về một lĩnh vực nào đó. Bạn có thể có khả năng cảm thụ âm nhạc tốt. Có thể bạn là người làm bếp giỏi. Có thể bạn biết trồng cây. Có thể bạn sẽ biết cùng con xây những cái lâu đài bằng cát. Bạn có thể đọc thơ… 

Nói một cách ngắn gọn, bạn có thể mang lại cho bé rất nhiều từ những thứ tưởng chừng đơn giản nhất. Vấn đề chính là bạn hãy hành động cùng bé.

Written by Catherine Dolto, Hélène Duplantier, Olivier Combier

Mọi trẻ em đều tiềm ẩn năng lực sáng tạo, vấn đề là người lớn có biết các phương pháp khuyến khích trẻ, có giành đủ thời gian tương tác tích cực với chúng, có giao cho chúng những nhiệm vụ (trò chơi/tình huống) đòi hỏi phải có hành vi sáng tạo hay không.

Sự sáng tạo của trẻ em không giống như sự sáng tạo của người lớn. Sáng tạo của người lớn là tạo ra cái mới, cái độc đáo, gắn với tính chủ đích, có tính bền vững và thường là kết quả của quá trình nỗ lực tìm tòi… Sự sáng tạo của trẻ em lại khác, thường bắt đầu từ sự tái tạo, bắt chước, mô phỏng… và thường không có tính chủ đích. Sự sáng tạo của trẻ em phụ thuộc nhiều vào xúc cảm, vào tình huống và thường kém bền vững.

Những yếu tố ngăn cản phát triển trí sáng tạo ở trẻ mầm non

Môi trường giáo dục, văn hoá ứng xử trong gia đình, cũng như ở trường học của chúng ta hiện nay dường như đang ngăn cản đáng kể, không có chỗ để những hành vi sáng tạo của trẻ được nảy mầm.

Các nghiên cứu trên trẻ em Việt Nam cho thấy:

- Người lớn thường thích trẻ vâng lời hơn là thích trẻ sáng tạo.

- Người lớn thích trẻ làm theo sự chỉ dẫn của mình hơn là thích trẻ có ý tưởng riêng.

- Người lớn thích áp đặt ý tưởng, mong muốn, cách làm của mình hơn là để trẻ được tự do thể hiện ý tưởng, được làm theo cái trẻ thích…

- Người lớn thường đánh giá thấp khả năng của trẻ, không tin rằng trẻ có thể làm được?…

Sẽ là sai lầm đáng tiếc nếu ai đó nghĩ rằng người lớn khôn hơn, kinh nghiệm hơn còn thấy sáng tạo là khó, huống hồ trẻ 3-5 tuổi, chơi chưa xong, sao được gọi là sáng tạo, chẳng qua chỉ là bắt chước.

Sự thật hành vi sáng tạo dễ xuất hiện ở trẻ và đơn giản hơn người lớn nghĩ rất nhiều. Trẻ 2-3 tuổi nghe người lớn nói một điều gì đó, sau đó nó ứng dụng phù hợp với một ngữ cảnh, biết “cải biến” hoặc “cắt may” cho phù hợp với tình huống để đạt mục đích đã được các nhà nghiên cứu tâm lý trẻ em coi là hành vi sáng tạo. Sự sáng tạo của trẻ trải dài trên một phổ hành vi từ đơn giản đến phức tạp.

Nhiều người lớn quá hào phóng với hình phạt, chê bai trẻ và tiết kiệm quá đáng những lời khen, sự khuyến khích. Điều này làm mất đi chất xúc tác kỳ diệu nuôi dưỡng hành vi sáng tạo ở trẻ.

Người lớn không yêu cầu cao, không giao cho trẻ những nhiệm vụ đòi hỏi sự mạo hiểm, sáng tạo?… Điều này dẫn đến hệ quả là, làm trẻ có nguy cơ thiếu hụt sự trải nghiệm cần thiết, ngăn trở trẻ nỗ lực tìm kiếm các giải pháp sáng tạo.

Nhiều khi người lớn vì sợ trẻ gặp nguy hiểm mà vô tình ngăn cản những hành vi mạo hiểm cần thiết… để rèn luyện bản lĩnh sáng tạo cho trẻ… làm chúng mất cơ hội để trải nghiệm, trở nên thụ động và kém tự tin…

Như vậy, có thể chính người lớn với những cách suy nghĩ, ứng xử không hợp lý, có gốc rễ từ yếu tố tâm lý, văn hoá, lịch sử xã hội… là nguyên nhân chính đang ngăn cản sự phát triển tính sáng tạo của trẻ.

Cha mẹ cần làm gì để phát triển trí sáng tạo cho trẻ?

Lứa tuổi mầm non là lứa tuổi tràn ngập xúc cảm, phát triển trí tò mò, trí tưởng tượng bay bổng,… khả năng liên tưởng mạnh… vì vậy đây là giai đoạn tối ưu, là “mảnh đất” mầu mỡ nhất để gieo hành vi sáng tạo.

Tại sao chỉ vài mỗi gỗ, vài mẩu vải vụn, những mẩu giấy xé dán, hoặc chỉ là những nét vẽ nguệch ngoạc, bôi/quét màu xanh đỏ trên giấy không rõ hình thù…, vốn rất ít có ý nghĩa, thậm chí hoàn toàn vô bổ với người lớn, nhưng lại thu hút toàn bộ tâm trí trẻ, chúng chơi rất say sưa. Đó là vì trẻ được chơi với những ý tưởng của mình. Chính xúc cảm nảy sinh trong quá trình chơi, chứ không phải sản phẩm cuối cùng (bức vẽ đẹp hay không đẹp theo cách nhận xét thường thấy ở người lớn) nuôi dưỡng trí tưởng tượng sáng tạo.

Vậy có những cách nào giúp trẻ sáng tạo?

Cho trẻ quan sát một bức tranh, trẻ có thể kể thành một câu chuyện có tình tiết, có lô gíc, biết đặt tên cho bức tranh vậy là chúng đã sáng tạo ra câu chuyện theo ý tưởng và kinh nghiệm riêng của chúng rồi. Cho trẻ xem những hình tròn, hình vuông, hình tam giác… rồi để trẻ vẽ chúng thành những thứ trẻ thích, ví dụ ông mặt trời, ngôi nhà, cái đầu của con chuột…, vậy là chúng đã sáng tạo. Trẻ nghĩ ra quy tắc chơi, biết điều chỉnh quy tắc chơi cho phù hợp với tình huống… đó là sáng tạo.

Trẻ càng được khuyến khích, tự do chơi với ý tưởng của mình càng có nhiều cơ hội để phát triển. Thật ra sự sáng tạo luôn hiện hữu trong hành vi của trẻ, vấn đề là người lớn có nhìn ra, có cổ vũ, có biết nhiều phương pháp để nuôi dưỡng và kích hoạt kịp thời hay không.

Muốn giúp trẻ phát triển khả năng tưởng tượng, liên tưởng, sớm hình thành tư duy sáng tạo, thì không thể để trẻ cứ chơi tự do (để trẻ tự chơi một mình nhiều khi rất có hại), lại càng không phải là những trò chơi đơn lẻ, ngẫu hứng. Người lớn thường ngạc nhiên, kỳ vọng…trước một hành vi quá thông minh, rất sáng tạo bất ngờ xuất hiện ở trẻ, rồi lại băn khoăn, thất vọng… vì chờ mãi không thấy những hành vi tương tự xuất hiện, mà thay vào đó là những hành vi không mong đợi như mè nheo, hờn dỗi, ăn vạ…

Thực tế mọi hành vi thông minh, sáng tạo đơn lẻ ở trẻ sẽ nhanh chóng biến mất nếu không được kịp thời khuyến khích, củng cố. Cả cô giáo lẫn cha /mẹ cần phải để tâm, dày công tìm kiếm các bài tập, tình huống, thiết kế thành trò chơi, tìm cách lôi cuốn trẻ… giúp trẻ thực hành đóng vai, chơi say sưa, tập luyện một cách thường xuyên và có hệ thống mới mong sớm giúp trẻ hình thành tư duy sáng tạo.

Các bậc phụ huynh có thể tham khảo phương pháp phát triển trí sáng tạo cho trẻ em được nhóm chuyên gia Trường mầm non Hoàng Gia phát triển thành một hệ thống các bài học cụ thể, theo triết lý: kiên trì gieo hành vi tích cực, gặt hái thói quen tốt, gieo thói quen tốt gặt hái tính cách bản lĩnh sáng tạo…

- Chẳng hạn như bài học giúp trẻ suy luận sáng tạo: Điều gì xảy ra nếu bé không mặc áo ấm đi ra ngoài khi trời lạnh?; Nếu trời mưa thì đường…;

- Sáng tạo trong giải quyết tình huống: Bé sẽ làm gì nếu búp bê bé đang mặc quần áo biết nói “ôi chị làm em đau quá”?

- Sáng tạo từ những câu hỏi tại sao: Tại sao con người lại có 2 mắt 2 tai, nhưng chỉ có một miệng?

- Sáng tạo trong giải quyết tình huống bất thường: Bé sẽ làm gì nếu hàm răng của mình biết nói… “eo ôi tôi chẳng ở lại cùng bạn nữa, bạn chẳng chịu vệ sinh cho tôi gì cả, tôi sẽ đi đây, rồi một buổi sáng thức đậy bé bỗng thấy mình chẳng còn chiếc răng nào cả… ?”

- Sáng tạo thông qua các câu hỏi phản đề/ lập dị: bé hãy nghĩ xem có những tiện ích hay rắc rối nào…nếu con người có thêm một mắt ở phía sau gáy?);

- Kể chuyện sáng tạo…

Để hình thành kỹ năng hợp tác nhóm, trí sáng tạo đa mặt ở trẻ, phụ huynh có thể tham khảo phương pháp sáng tạo theo nhóm do các chuyên gia trường Mầm non Hoàng Gia soạn thảo. 

Chẳng hạn, các em được yêu cầu cùng bạn vẽ một bức tranh hoặc cùng hoàn thiện một bức vẽ từ những hoạ tiết cho trước, hoặc cùng xé dán/cùng cắt got/ nặn…, hoặc cùng xây dựng một công viên vầng trăng từ những khối gỗ đa màu. Trẻ được phân theo nhóm, được yêu cầu trao đổi để thống nhất cả nhóm phải làm gì, nhiệm vụ cụ thể của từng người. Sau khi bức tranh hoàn thành, từng trẻ đặt tên cho bức tranh đó, và giải thích tại sao lại đặt cái tên này, rồi nhóm thảo luận chọn một cái tên thích hợp nhất. Nhóm trẻ lại được yêu cầu thuyết trình, giới thiệu… hoặc kể thành câu chuyện… cho nhóm kia (trong vai khách thăm quan).

Chính thông qua những hoạt động được thiết kế tích hợp các mục tiêu, trẻ sẽ học được cách quan sát, phát hiện thế giới, học cách đặt câu hỏi, học cách giải thích, trao đổi nhận xét, trải nghiệm những xúc cảm, tạo dựng sự tự tin, phát triển ngôn ngữ.

Tóm lại, muốn con sáng tạo, cha mẹ phải học cách sáng tạo cùng con, phải dành thời gian để chơi cùng trẻ.

(PGS. TS. Nguyễn Công Khanh)